Ýılıam TOMSON, Ekonomıkalyq yntymaqtastyq jáne damý uıymy Jahandyq baılanystar hatshylyǵy Eýrazııa basqarmasynyń bastyǵy
– Elimizde «Sıfrly Qazaqstan» baǵdarlamasy qabyldanyp, soǵan saı ekonomıka salasy da sıfrlandyrylyp jatyr. Bul baǵdarlama ekonomıkamyzdyń damýyna qanshalyqty yqpal etedi?
– «Sıfrly Qazaqstan» baǵdarlamasy jahandyq trendke saı keledi. Búgingi tańda sıfrlandyrý – álemdik ekonomıkanyń barlyq salasynda qarqyndy damyp kele jatqan júıe. Aqparatty jınaqtaý, saqtaý, suryptaýǵa jumsalatyn shyǵyn edáýir. Sol sebepti adamdy kompıýter men jańa tehnologııalar almastyra bastady, ózge bir dáýir keldi. Qazaqstan úshin eń aldymen ónimdilikti arttyrý qajet. Eldiń ekonomıkasyn sıfrlandyrý jańa sektorlarǵa tyń serpilis berýi kerek. Bul óz kezeginde jumys oryndaryna qatysty ózgeristerge ákelýi múmkin. Sebebi adamdardyń ornyn mashınalar, robottar men jańa tehnologııalar baspaqshy.
Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń Joldaýy sıfrlandyrýdan bastalǵany durys dep esepteımin. Sebebi Memleket basshysy osylaısha áleýmettik qorǵaý, sheberliktiń qalyptasýy, zańnamalyq naryq syndy máselelerge jaýap beredi. Sıfrlandyrý degenimiz – bir jerde nemese bir sektorda ǵana bolyp jatqan úrdis emes. Sıfrlandyrý degenimiz – memlekettik jáne jekemenshik sektorlarda da, aýyldar men qalalyq jerlerdiń barlyǵynda bolatyn úrdis. Bul óte tez júretin kúrdeli transformasııa desek te bolady. Prezıdent óz Joldaýynda aıtqan osy baǵdarlama ekonomıkada oń ózgeristerge ákeleri sózsiz.
– Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaev bıylǵy Joldaýynda damýdyń jańa sapasyna kóshý, ıaǵnı tórtinshi ónerkásiptik revolıýsııa elementterin engizý jóninde tapsyrma berdi. Qazaqstan ony neden bastaýy kerek?
– Kópshilik jańa tehnologııalardan saıası kózqaras izdeıdi. Bul durys, sebebi búgingi qoǵamda basty nazar aýdaratyn nárse de osy jańa tehnologııalar. Túrli qoǵamdyq is-sharalar men qanatqaqty jobalardy iske asyrý úshin jańa qurylǵylardy paıdalanatynymyz sózsiz. Osy turǵyda Úkimet jańa tehnologııalarǵa qatysty barlyq jaǵdaıdy jasaýy kerek dep oılaımyn. Adamdar jańa apparattardy oılap taýyp, olardy qoldana bastady. Al jeke tulǵalardyń osy baǵyttaǵy bastamalary keńinen qarastyrylýy kerek. Qazaqstan bolsa bul maqsatta úlken jumystar atqaryp jatyr. Máselen, Ekonomıkalyq yntymaqtastyq jáne damý uıymymen arada iskerlik orta men ınvestısııalyq klımatty qalyptastyrý maqsatynda kelissózder júrgizip keledi. Sheteldik ınvestısııalarǵa jol ashty. Bul iste eń mańyzdysy – sheteldik ınvestısııa, ıaǵnı syrtqy ınvestısııa. О́ıtkeni ol tehnologııalyq tájirıbemen qatar, ekonomıkaǵa qyrýar qarjy da ákeledi.
– Qazaqstan byltyr EKSPO kórmesin ótkizdi. Onyń taqyryby bolashaqtyń energııasyna, ıaǵnı balamaly energııaǵa arnaldy. 2030 jylǵa deıin balamaly energııa kózin 30 paıyzǵa jetkizý josparlanyp otyr. Jalpy, osy qadamdy qalaı baǵalaısyz?
– EKSPO kórmesi Qazaqstan úshin tarıhı joba boldy. Biz de oǵan qatystyq. Kórme alańynda bizdiń de pavılonymyz boldy. Ekonomıkalyq yntymaqtastyq jáne damý uıymy kórmeni jáne onyń taqyrybyn barynsha quptady, qoldady. Qazaqstannyń 2030 jylǵa deıin jańǵyrmaly energııa kóziniń 30 paıyzyna qol jetkizemiz dep otyrǵanyn jigerli jospar der edim.
Bıyl Qazaqstan bizdiń uıymmen birlesip balamaly energııaǵa qatysty 10 jobany bastamaqshy. Ekonomıkalyq yntymaqtastyq jáne damý uıymy osyndaı taqyryptardaǵy bastamalardy únemi qoldap keldi. Bul óte mańyzdy, sebebi jańǵyrmaly energııa degenimiz tek jańa «jasyl» tehnologııalar emes. Tehnologııalar únemi ózgerip, aýysyp, jańaryp turady. Al meniń aıtyp otyrǵanym – qorshaǵan ortaǵa quıǵan ınvestısııa. Qorshaǵan orta nemese tabıǵatqa quıǵan qarjy ınvestorlardy qashanda senimdi etedi. Máselen, 2018 jyly bir jobaǵa qarjy salsam, ol ózin 35 jyl boıy turaqty túrde aqtap turady. Sebebi bul salada salyq ta, ınvestısııa jaǵdaıy da turaqty bola bermek.
– Osy EKSPO kórmesi ótken jerde «Astana» xalyqaralyq qarjy ortalyǵy jumysyn bastady. Keıbir sarapshylar bolashaqta qarjylyq ınvestısııalyq kúshter Azııaǵa kóshedi degen boljam jasaýda. Osy turǵyda, Qazaqstan Azııadaǵy yqpaldy qarjy ortalyǵyna aınala ala ma?
– Qarjynyń qaı jaqqa jáne qashan baratynyn bilsem, óte aýqatty kisi bolar edim. Iá nemese joq degen jaýap bere almaımyn. Tek mynany ǵana aıtaıyn. Aqsha – óte mobıldi. Adamdarǵa qaraǵanda, kúndelikti iske qaraǵanda, mobıldi bolyp keledi. Iаǵnı bul prosess tıimdi jumys isteý úshin jasalǵan jaǵdaıǵa saı júrip jatady. Qazaqstannyń osy naryqta básekege túspeýine eshqandaı sebep joq. Qazaqstannyń halyqaralyq qarjy ortalyǵyn qurý jobasy óte durys sheshim. Sebebi sizder aǵylshyn zańnamasyn qabyldaısyzdar, bul úlken artyqshylyqtaryńyz bolady. Olaı deıtinim, halyqaralyq tórelik kelisimderdiń jartysynan kóbi osy zań boıynsha júzege asyrylady. Bul zańnamalyq júıe qarjy áleminde keńinen qoldanylady. Qarjylyq sotty tartý jeńil ınfraqurylym bolyp esepteledi. Osy rette ortalyq eksporttyń bir bólshegi retinde sanalady. Iаǵnı, zańnamanyń eksportyn qabyldaıdy. Mysal úshin, Qytaıdy alaıyq. Búginde qarjy ortalyǵy osy memleket bolyp otyr. Onda ınvestorlar túrli kelisim jasasyp, qarjylyq ınfraqurylymyn aýystyryp jatyr. Jalpy, ınvestorlar shart pen jaǵdaıy turaqty, senimi joǵary jerde ǵana jumys isteı alady. Qazaqstan ózin senimdi seriktes retinde dáleldeı alsa, Uly Jibek jolynyń qarjy ortalyǵyna aınalmaýyna esh sebep joq dep oılaımyn. Suraqtyń basynda aqsha mobıldi dep edim ǵoı. Nıý-Iork, Tokıo, London syndy qalalarda onyń mobıldiligi jaqsy kórinedi. Osy rette mobıldi aqshaǵa kóshý úshin Qazaqstan tartynyp qalmaýǵa tıis.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken Arnur ASQAR,
«Egemen Qazaqstan»